Inwestycje w polskich gospodarstwach na tle gospodarstw UE

Inwestycje przewyższające wartość amortyzacji nie tylko odbudowują zużyte aktywa trwałe, lecz je powiększają. Powiększanie i unowocześnianie potencjału wytwórczego gospodarstwa rolniczego to warunek jego rozwoju. Niestety, wielu gospodarstw nie stać nawet na pełne odtwarzanie amortyzowanego majątku, a są też takie, które aby przeżyć, wyprzedają środki trwałe. Puenta jest brutalna – inwestuj albo giń. Skłonność do inwestowania zależy od osiąganych dochodów, ale też od oceny perspektyw i postawy zarządzającego: wyczekującej lub proinwestycyjnej. Jak polskie gospodarstwa wypadają w tym względzie na tle gospodarstw UE?

Dochody i trend inwestycji 

Pisaliśmy już o tym w miesięczniku, że płace w gospodarce narodowej w Polsce dynamicznie rosną, gdy dochody rolników po 2012 r. załamały się. Dysparytet dochodowy na niekorzyść rolników zaczął się znacząco pogłębiać1. Jak tego należało się spodziewać, opłata pracy najemnej w gospodarstwach rolniczych podąża za płacami w gospodarce narodowej. Trend opłaty najmu jest stabilny i wyraźnie wzrostowy, gdy trend dochodów był słaby, przy o ponad połowę wolniejszym wzroście. Coraz korzystniej i bezpieczniej było świadczyć pracę najemną w gospodarstwie rolniczym niż czerpać dochody z jego prowadzenia2.

Oczywiście, poziom dochodów jest różnicowany przez kierunek produkcji (TF – typ gospodarstwa rolniczego) oraz skalę produkcji (ES – wielkość ekonomiczną gospodarstwa). Teraz skupimy się na dochodach i inwestycjach w gospodarstwach polowych (TF 15) i mlecznych (TF 45). Dla poprawy przejrzystości pominięto tu gospodarstwa z dwóch najmniejszych klas wielkości ekonomicznej (ES 1 i ES 2) oraz gospodarstwa z klasy największej (ES 6), tj. przedsiębiorstwa z dominującym udziałem pracy najemnej (rys. 1, rys. 2).

Rys. 1. Dochody dla trzech klas wielkości ekonomicznej (ES) gospodarstw polowych (TF 15) a wskaźnik reprodukcji majątku trwałego (relacja inwestycje (SE516)/amortyzacja (SE360)) w Polsce w latach 2004–2018                

Źródło: Oblicz. własne na podst. FADN: https://agridata.ec.europa.eu/ extensions/FADNPublicDatabase/ FADNPublicDatabase.html

Rys. 2. Dochody dla trzech klas wielkości ekonomicznej (ES) gospodarstw mlecznych (TF 45) a wskaźnik reprodukcji majątku trwałego (relacja inwestycje (SE516)/amortyzacja (SE360)) w Polsce w latach 2004–2018 

Źródło: Oblicz. własne na podst. FADN: https://agridata.ec.europa.eu/ extensions/FADNPublicDatabase/ FADNPublicDatabase.html

W miarę wzrostu wielkości ekonomicznej gospodarstw polowych (TF 15) rósł poziom dochodu na osobę pracy własnej rodziny (FWU) – gospodarstwa z klasy piątej (ES 5) osiągały 2–3 krotnie wyższy dochód na osobę niż gospodarstwa z klasy trzeciej (ES 3). W analizowanym okresie 15 lat poziom dochodu ulegał silnym wahaniom (rys. 1).

Wskaźnik reprodukcji majątku trwałego obliczono jako relację inwestycje (SE516)/amortyzacja (SE360). Wartość wskaźnika 1,0 oznacza w tym przypadku, że na jedno euro amortyzacji przypadało dokładnie jedno euro inwestycji, a zatem, tyle majątku ile ubywało w wyniku amortyzacji, tyle przywracano w wyniku inwestycji. Oznacza to reprodukcję prostą majątku. Gdy wskaźnik reprodukcji kształtuje się powyżej jedności to następuje powiększanie majątku, co określamy jako reprodukcję rozszerzoną. Wartość inwestycji mniejsza od amortyzacji kształtuje wskaźnik reprodukcji majątku trwałego poniżej 1,0 i mamy wówczas do czynienia z reprodukcją zawężoną majątku. W latach 2004–2008 obserwujemy trend wzrostowy skłonności do inwestowania mierzonej relacją inwestycje/amortyzacja. Od kryzysu finansowego w 2008 r. trend skłonności do inwestowania w gospodarstwach polowych odwraca się i jest spadkowy (rys. 1).

Podobnie jak w przypadku gospodarstw polowych, w miarę wzrostu wielkości ekonomicznej rósł poziom dochodu gospodarstw mlecznych (TF 45) – gospodarstwa z klasy piątej (ES 5) osiągały nawet 3–4-krotnie wyższy dochód na osobę niż gospodarstwa z klasy trzeciej (ES 3). W analizowanym okresie 15 lat poziom dochodu gospodarstw mlecznych ulegał wyraźnie mniejszym wahaniom niż gospodarstw polowych. W latach 2004–2008 obserwujemy trend wzrostowy skłonności do inwestowania, a od 2008 r. trend skłonności do inwestowania w gospodarstwach mlecznych odwraca się i jest spadkowy. Pomimo względnie wyrównanych dochodów, trend spadku wskaźnika reprodukcji był o wyższym wskaźniku determinacji w przypadku gospodarstw mlecznych (R2 = 73,54%) niż polowych (R2 = 30,12%). Prawdopodobnie należy to tłumaczyć wysoką uciążliwością pracy i koniecznością jej świadczenia przez 365 dni w roku przy obsłudze krów mlecznych (rys. 2, rys. 1).

Wpływ kierunku produkcji na inwestowanie

W Polsce najmniejszą skłonność do inwestycji obserwujemy w gospodarstwach z chowem zwierząt ziarnożernych TF 50, a największą – w gospodarstwach mlecznych. Dla przykładu, przy poziomie dochodu 30 tys. € na osobę pracy rodziny (FWU) w roku wskaźnik reprodukcji majątku trwałego wynosił: dla gospodarstw z chowem ziarnożernych (TF 50) 1,50, dla gospodarstw polowych (TF 15) 1,79, a dla gospodarstw mlecznych (TF 45) 2,09. Tu wskaźnik reprodukcji majątku trwałego informuje ile euro inwestycji przypada na jedno euro amortyzacji, a jego wartość powyżej 1,0 oznacza powiększanie potencjału wytwórczego gospodarstwa. Gospodarstwa z najmniejszych klas wielkości ekonomicznej charakteryzowały się wskaźnikiem reprodukcji poniżej 1,0, w tym też ujemnym. Oznacza to ubytek potencjału wytwórczego, a ostatni przypadek – brak jakichkolwiek inwestycji i wyprzedaż środków trwałych dla podtrzymania działalności. Regresja logarytmiczna okazała się najlepiej dopasowaną do opisu zależności wskaźnika reprodukcji majątku trwałego od poziomu dochodów na osobę pracy rodziny (FWU). Przy tego typu funkcji współczynnik zapisany przed logarytmem zmiennej x informuje o ile zmieni się y, gdy x wzrośnie o 100%. W analizowanym przypadku mamy następujące rezultaty: wzrost dochodu z rolniczego gospodarstwa rolnego na osobę pracy własnej rodziny z np. 15 do 30 tys. € i czynniki z tym współzmienne, spowoduje wzrost wskaźnika reprodukcji majątku trwałego: w gospodarstwach z chowem zwierząt ziarnożernych (TF 50) o 0,4542, w gospodarstwach polowych (TF 50) o 0,5376, a w gospodarstwach mlecznych (TF 45) o 0,6620 (rys. 3).

Rys. 3. Porównanie skłonności do reprodukcji majątku trwałego (relacja inwestycje (SE516)/amortyzacja (SE360)) gospodarstw mlecznych (TF 45), polowych (TF15) i z chowem zwierząt ziarnożernych (świnie, drób) (TF 50) w Polsce w latach 2004–2018 

Źródło: Oblicz. własne na podst. FADN: https://agridata.ec.europa.eu/ extensions/FADNPublicDatabase/ FADNPublicDatabase.html

Gospodarstwa w Polsce na tle gospodarstw w UE

Gospodarstwa polowe (TF 15) i mleczne (TF 45) w Polsce charakteryzowała wyższa skłonność do inwestycji niż takie gospodarstwa z ogółu krajów UE. Dla przykładu, wskaźnik reprodukcji majątku trwałego powyżej 1,0 (oznaczający wkroczenie w strefę reprodukcji rozszerzonej) gospodarstwa polowe w Polsce osiągały przeciętnie po przekroczeniu 9 tys. € dochodu na osobę pracy rodziny (FWU), a w UE po przekroczeniu 34 tys. € dochodu. Dla gospodarstw mlecznych było to odpowiednio: w Polsce przeciętnie po przekroczeniu 5,5 tys. € dochodu na osobę pracy rodziny, a w UE po przekroczeniu 16,5 tys. € dochodu (rys. 4, rys. 5).

Rys. 4. Porównanie skłonności do reprodukcji majątku trwałego (relacja inwestycje (SE516)/amortyzacja (SE360)) gospodarstw polowych (TF 15) w Polsce i UE w latach 2004–2018 

Źródło: Oblicz. własne na podst. FADN: https://agridata.ec.europa.eu/ extensions/FADNPublicDatabase/ FADNPublicDatabase.html

Rys. 5. Porównanie skłonności do reprodukcji majątku trwałego (relacja inwestycje (SE516)/amortyzacja (SE360)) gospodarstw mlecznych (TF 45) w Polsce i UE w latach 2004–2018 

Źródło: Oblicz. własne na podst. FADN: https://agridata.ec.europa.eu/ extensions/FADNPublicDatabase/ FADNPublicDatabase.html

Jakie mogą być przyczyny wyższej skłonność do inwestycji w Polsce niż w UE? Jedną z przyczyn może być relatywnie wyższa siła nabywcza nominalnie tożsamej kwoty dochodu w Polsce w stosunku do wielu krajów UE, stąd łatwiej o satysfakcję z osiągniętego standardu życia, zwłaszcza, gdy gospodarstwa domowe innych grup społecznych w kraju charakteryzuje podobny poziom. Inna przyczyna to wysoka wartość majątku trwałego (a co za tym idzie też amortyzacji) w krajach tzw. starej unii, które rozpoczęły modernizację wiele dekad wcześniej niż gospodarstwa rolnicze w Polsce. W tych krajach potrzeba wysokich inwestycji, aby uzupełnić ubytki z tytułu amortyzacji. Wreszcie znaczenie ma zapewne atrakcyjność zawodu i wiara w perspektywy bycia rolnikiem, w Polsce ciągle wysoka.

Podsumowanie

Skłonność do inwestowania zależy od dochodów. W Polsce w latach 2004–2008 w gospodarstwach polowych (TF 15) i mlecznych (TF 45) występował trend wzrostowy skłonności do inwestowania, a od 2008 r. trend odwraca się i jest spadkowy. Jedną z przyczyn mogło być załamanie dochodów. Bowiem, gdy w klasach wielkości ekonomicznej badamy poziom dochodów i relację inwestycji do amortyzacji, to obserwujemy wyraźny wzrost wskaźnika reprodukcji majątku trwałego w miarę wzrostu dochodu na osobę pracy rodziny.

Z trzech porównanych kierunków produkcji najmniejszą skłonność do inwestycji obserwujemy w Polsce w gospodarstwach z chowem zwierząt ziarnożernych (świnie, drób), a największą – w gospodarstwach mlecznych TF45. Dla przykładu, przy poziomie dochodu 30 tys. € na osobę pracy rodziny (FWU) wskaźnik reprodukcji majątku trwałego wynosił: dla gospodarstw z chowem ziarnożernych (TF 50) 1,50, dla gospodarstw polowych (TF 15) 1,79, a dla gospodarstw mlecznych (TF 45) 2,09. Wskaźnik reprodukcji majątku trwałego informuje ile jednostek inwestycji przypada na jednostkę amortyzacji, a jego wartość powyżej 1,0 oznacza powiększanie potencjału wytwórczego gospodarstwa.

Gospodarstwa w Polsce na tle gospodarstw w UE charakteryzują się wyraźnie wyższą skłonnością do inwestowania. Przy podobnym poziomie dochodów na osobę pracy rodziny rolnicy w Polsce są skłonni do większego niż rolnicy w UE powiększania potencjału produkcyjnego. Jedną z przyczyn może być relatywnie wyższa siła nabywcza nominalnie tożsamej kwoty dochodu w Polsce w stosunku do wielu krajów UE. Inną, atrakcyjność zawodu i wiara w perspektywy bycia rolnikiem. A wiara czyni cuda!

1 Por. Sobczyński T. 2020, Co z dochodami  w rolnictwie? Wieś Kujawsko-Pomorska nr 234, ss. 21–24.

2 Por. Sobczyński T. 2021, Koszty pracy rosną Wieś Kujawsko-Pomorska nr 235, ss. 21–24.


Tadeusz Sobczyński

Główny specjalista ds. ekonomiki

Dział Ekonomiki i Zarządzania Gospodarstwem Rolnym