Duży może i musi więcej?

Gospodarstwa największe obciążone są skutkami finansowania wzmożonej modernizacji. Dostarczają duże i jednorodne partie surowców poszukiwane przez przetwórstwo, a produkcja rolnicza jest głównym lub jedynym źródłem ich dochodów. Dzięki odpowiedniej skali i zaawansowaniu technologicznemu są przygotowane do wdrożenia praktyk rolnictwa precyzyjnego, tak potrzebnych w działaniach prośrodowiskowych. Utrzymanie stabilnych i wystarczających dochodów gospodarstw większych ma więc duże znaczenie. Jednocześnie, z powodu wysokiej intensywności produkcji, tę grupę gospodarstw w największym stopniu dotkną skutki wdrażania Zielonego Ładu.

Trzeba ustabilizować dochody gospodarstw dużych

Gospodarstwa rolnicze w krajach Unii Europejskiej różnią się bardzo pod względem intensywności produkcji oraz wyników produkcyjnych i dochodowych. Różnice wynikają przede wszystkim z niepowtarzalnej przeszłości każdego kraju, kierunku produkcji i wielkości gospodarstw1.

W tym artykule skupimy się na ocenie wybranych skutków wdrażania tzw. Zielonego Ładu dla gospodarstw różnej wielkości2. Jest to szczególnie istotne z punktu widzenia struktury dochodów – w gospodarstwach największych dochody z produkcji rolniczej są głównym lub jedynym źródłem utrzymania rodziny (rys. 1).

Rys. 1. Struktura dochodów rodziny rolnika w Polsce  według klas wielkości ekonomicznej (lata 2013-2018)

Źródło: Kulawik J., Wieliczko B., Płonka R. 2020, Zmiany sytuacji dochodowej gospodarstw rolnych z pola obserwacji Polskiego FADN w latach 2004-2018, https://www.ierigz.waw.pl/aktualnosci/seminaria-i-konferencje/23872,43,3,0,1600761675.html.

Gospodarstwa największe, dzięki odpowiedniej skali i zaawansowaniu technologicznemu są predystynowane do wdrożenia praktyk rolnictwa precyzyjnego, tak bardzo potrzebnych w działaniach pro środowiskowych. Ta grupa gospodarstw jest też obciążona skutkami finansowania wzmożonej modernizacji, a rolnicy z krajów takich jak Polska, które dołączyły do UE później, muszą jeszcze wiele inwestycji przeprowadzić. Ta grupa gospodarstw w Polsce jest producentem dużych i jednorodnych partii surowców, tak niezbędnych w sukcesach handlu zagranicznego produktami rolno-spożywczymi. W tym kontekście, utrzymanie stabilnych i na odpowiednim poziomie dochodów gospodarstw większych ma duże znaczenie.

Jednocześnie, rolnicy z dużych gospodarstw dla osiągnięcia efektu degresji kosztów stałych (im większa produkcja, tym mniej kosztów stałych przypada na jednostkę produktu) stosują wysoką intensywność produkcji (rys. 2). Z powodu wysokiej intensywności produkcji, w uproszczonej i nierzetelnej debacie publicznej, często tę grupę wskazuje się jako głównych „trucicieli” środowiska. Wiemy, że np. analiza nakładu nawożenia i środków ochrony roślin tylko w przeliczeniu na jednostkę powierzchni użytków rolnych nie jest wystarczająca dla oceny wpływu na środowisko. Z reguły kraje o najwyższych plonach mają też najwyższy poziom nawożenia i pestycydów na 1 ha. Okazuje się jednak, że przy wysokich plonach poziom nakładów przeliczony na jednostkę produktu może być najniższy. Oznacza to, że w krajach o wysokim nawożeniu na jednostkę ziemi, składniki nawozowe mogą być zagospodarowane i „wynoszone” z pola przez wysokie plony bez szkody dla środowiska3. W ogłoszonej 20 maja 2020 r. strategii od pola do stołu można zauważyć rozróżnienie poziomu nakładu i nadmiaru nakładu, gdyż proponuje się do 2030 r. ograniczyć stosowanie nawozów o co najmniej 20%, lecz przede wszystkim zmniejszyć straty składników pokarmowych o co najmniej 50%, nie dopuszczając przy tym do pogorszenia żyzności gleby4.

Porównanie nawożenia i plonu dla sześciu klas wielkości ekonomicznej z jednorodnej grupy gospodarstw polowych (TF15) w Unii Europejskiej wykazuje, że różnicy w nawożeniu około 30 kg NPK/ha towarzyszyła różnica około 20 dt/ha plonu pszenicy. Wskazuje to, że oczekiwanie redukcji nawożenia może w pierwszej kolejności dotknąć gospodarstwa największe i spowodować obniżenie produkcji i zapewne dochodów (rys. 2).

Rys. 2. Wpływ wielkości ekonomicznej (ES) na nawożenie i plony pszenicy w gospodarstwach polowych (TF15) krajów UE (średnia z lat 2014–2018)                   

Źródło: Oblicz. własne na podst. FADN: https://agridata.ec.europa.eu/extensions/FADNPublicDatabase/FADNPublicDatabase.html.

Wielkość gospodarstw a nawożenie i plony

W wynikach standardowych systemu rachunkowości gospodarstw rolnych FADN Unii Europejskiej zużycie nawozów w kg czystego składnika jest udostępniane dopiero od 2014 r.  (tak, jak to uwzględniono na rys. 2). Od początku systemu jest natomiast dostępna zmienna koszt nawozów (SE295), dzięki czemu analizą można objąć dłuższy okres.

Szczegółowe analizy na danych dostępnych z ostatnich 15 lat gospodarstw polowych (TF15) wykazały, że wraz z wzrostem wielkości ekonomicznej gospodarstw rosła intensywność nawożenia (mierzona kosztem nawozów na hektar użytków rolnych) i plony. Te prawidłowości wystąpiły zarówno w krajach całej Unii Europejskiej, jak też w Polsce i regionie FADN 790 (tu należy woj. kujawsko-pomorskie) (rys. 3).

Intensywność nawożenia i czynniki z nią współzmienne wyjaśniały od 30 do 57% zmienności plonu pszenicy, w tym: 30–31% w UE, 54–57% w Polsce i 40–42% w regionie FADN 790. W przypadku Polski i regionu 790 parametry regresji wielomianowej wskazują, że w grupie gospodarstw największych wzrostowi nawożenia towarzyszył ponad proporcjonalny wzrost plonów, co może wskazywać na poprawę efektywności nawożenia (rys. 3).

Rys. 3. Wpływ wielkości ekonomicznej na koszty nawozów i plony pszenicy w gospodarstwach polowych (TF15) a) w krajach UE  b) w Polsce c) w regionie FADN 790 (tu należy woj. kujawsko-pomorskie) w latach 2004–2018   

Źródło: Oblicz. własne na podst. FADN: https://agridata.ec.europa.eu/extensions/FADNPublicDatabase/FADNPublicDatabase.html.

Wielkość gospodarstw a ochrona roślin i plony

Podobnie jak w przypadku nawożenia, szczegółowe analizy na danych z lat 2004–2018 gospodarstw polowych (TF15) wykazały, że wraz z wzrostem wielkości ekonomicznej gospodarstw rosła intensywność stosowania środków ochrony roślin (mierzona kosztem pestycydów na hektar użytków rolnych) i plony. Te prawidłowości wystąpiły zarówno w krajach całej Unii Europejskiej, w Polsce, jak też w regionie FADN 790 (rys. 4).

Rys. 4. Wpływ wielkości ekonomicznej na koszty pestycydów i plony pszenicy w gospodarstwach polowych (TF15) a) w krajach UE b) w Polsce c) w regionie FADN 790 (tu należy woj. kujawsko-pomorskie) w latach 2004–2018    

Źródło: Oblicz. własne na podst. FADN: https://agridata.ec.europa.eu/extensions/FADNPublicDatabase/FADNPublicDatabase.html.

 

Intensywność stosowania pestycydów i czynniki z nią współzmienne wyjaśniały od 50 aż do 72% zmienności plonu pszenicy, w tym: 71–72% w UE, 52–53% w Polsce i 50–51% w regionie FADN 790. W przypadku Polski i regionu 790 parametry regresji wielomianowej, jak przy nawożeniu, wskazują, że w grupie gospodarstw największych wzrostowi intensywności ochrony roślin towarzyszył narastający wzrost plonów (poprawa efektywności) (rys. 4).

Podsumowanie

Gospodarstwa największe dostarczają duże i jednorodne partie surowców cenione przez przetwórstwo, a produkcja rolnicza jest głównym lub jedynym źródłem dochodów ich użytkowników. Dzięki odpowiedniej skali i zaawansowaniu technologicznemu są przygotowane do wdrażania praktyk rolnictwa precyzyjnego. Jednocześnie obciążone są skutkami finansowania wzmożonej modernizacji, a z powodu wysokiej intensywności produkcji, tę grupę gospodarstw w największym stopniu dotkną skutki wdrażania zielonego ładu.

Ograniczona ramami artykułu do grupy gospodarstw polowych analiza wykazała, że w miarę wzrostu wielkości ekonomicznej gospodarstw rosła intensywność nawożenia i ochrony roślin oraz plony. Planowane wdrożenie tzw. Zielonego Ładu w pierwszej kolejności i najgłębiej dotknie więc gospodarstwa największe. Sytuację komplikuje ustalenie, że nakłady nawozów i pestycydów są komplementarne – wzrost jednego nakładu wymusza wzrost drugiego5. Złożone zależności powodują, że źle przygotowane działania chroniące środowisko i bioróżnorodność mogą przynieść więcej strat niż korzyści. Szczytny cel nie chroni przed głupotą! A duży może więcej, ale nie wszystko.

 

1 Szerzej na ten temat pisaliśmy: Sobczyński T. 2020, Pola w krajach UE się różnią. Wieś Kujawsko-Pomorska nr 232, ss. 19-21.

 


Tadeusz Sobczyński

Główny specjalista ds. ekonomiki

Dział Ekonomiki i Zarządzania Gospodarstwem Rolnym

 

Listopad 2020