Gospodarstwa specjalizujące się w bydle mlecznym

Kontynuujemy cykl prezentacji wyników ekonomicznych gospodarstw specjalizujących się w podstawowych kierunkach produkcji z województwa kujawsko-pomorskiego. Tu przedstawiamy potencjał i wyniki gospodarstw specjalizujących się w chowie bydła mlecznego (TF45).

W systemie rachunkowości gospodarstw rolnych FADN Unii Europejskiej typ rolniczy gospodarstwa (TF) odzwierciedla jego poziom i kierunek specjalizacji. Rozważymy jak wyposażenie pracujących w ziemię i środki techniczne wpływa na wydajność i dochodowość pracy.

Wydajność (produktywność) pracy mierzono produkcją ogółem na zatrudnionego. Dochodowość pracy własnej dobrze charakteryzuje dochód z rodzinnego gospodarstwa rolnego na osobę pełnozatrudnioną rodziny (zmienna systemowa FADN SE430).

Od czego zależy wydajność pracy?

W gospodarstwie rolniczym występują różne rodzaje majątku oraz różne rodzaje źródeł finansowania. Zasoby majątkowe nazywamy aktywami, a źródła finansowania pasywami. Aktywa ogółem obejmują wartość aktywów trwałych (ziemia, budynki, maszyny i urządzenia, zwierzęta stada podstawowego) i obrotowych (stado obrotowe, zapasy, należności i środki pieniężne). Nie jest to grupa jednorodna w relacji do siły roboczej, np. maszyny wspierają wprost wydajność pracy, a budynki przede wszystkim ochraniają proces produkcji. W gospodarstwach mlecznych, co jest oczywiste, szczególne znaczenie ma stado krów.

Wskaźnik wartości aktywów ogółem na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały blisko 73% produktywności pracy. Wzrost wsparcia pracującego majątkiem w gospodarstwach z chowem bydła mlecznego zwiększał wydajność pracy praktycznie w sposób liniowy i miał większe znaczenie niż w gospodarstwach polowych (rys. 1).

Rys. 1. Wpływ wsparcia majątkiem na produktywność (wydajność) pracy w gospodarstwach z chowem bydła mlecznego (TF45) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017                           

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-NRWOJ-NWAZ-SO2007-UE-NORM_20190327.xls 

Wskaźnik wielkości użytków rolnych na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały ponad 90% produktywności pracy. Wzrostowi wyposażenia pracującego w ziemię towarzyszył coraz szybszy wzrost wydajności pracy. Rola ziemi w produkcji rolniczej, a w gospodarstwach specjalizujących się w uprawach polowych czy chowie przeżuwaczy w szczególności, jest zdecydowanie ważniejsza niż w produkcji przemysłowej. Raz jeszcze wyniki badań potwierdzają tezę, że wydajność pracy w rolnictwie zależy od ilości ziemi przypadającej na pracującego i produkcyjności ziemi,                                                            a mały rozmiar gospodarstw może stać się najważniejszym ograniczeniem wzrostu wydajności pracy (rys. 2a).

Rys. 2a. Wpływ wyposażenia pracującego w ziemię na wydajność pracy w gospodarstwach z chowem bydła mlecznego (TF45) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017                           

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-NRWOJ-NWAZ-SO2007-UE-NORM_20190327.xls 

Wielkość stada krów przypadająca na pracującego w stopniu większym (blisko 93%) niż wskaźnik wielkości użytków rolnych wyjaśniała produktywności pracy. Wiemy, że utrzymanie krów wiąże się z koniecznością produkcji we własnym zakresie podstawowych pasz (zielonki, siana, kiszonki, sianokiszonki), a do tego konieczne są użytki rolne. Jednak to wielkość stada krów i ich wydajność decydują o poziomie produkcji przy tym kierunku (rys. 2b).

Rys. 2b. Wpływ wielkości stada krów na wydajność pracy w gospodarstwach specjalizujących się w chowie bydła mlecznego (TF45) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017                           

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-NRWOJ-NWAZ-SO2007-UE-NORM_20190327.xls 

Od czego zależy dochodowość pracy?

Wskaźnik wartości aktywów ogółem na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały ponad 54% dochodowości pracy. Jest to zależność słabsza niż w odniesieniu do wydajności pracy, co jest zrozumiałe, ponieważ mniej czynników kształtuje wartość produkcji niż wartość dochodów. Warto też zauważyć, że wzrost aktywów na zatrudnionego w sposób praktycznie liniowy zwiększał zarówno wydajność, jak i dochodowość pracy (rys. 3, rys. 1).

Rys. 3. Wpływ wsparcia kapitałowego na dochodowość pracy w gospodarstwach specjalizujących się w chowie bydła mlecznego (TF45) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017             

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-NRWOJ-NWAZ-SO2007-UE-NORM_20190327.xls. 

Wskaźnik wielkości użytków rolnych na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały prawie 76% dochodowości pracy, a wzrostowi wyposażenia pracującego w ziemię towarzyszył ponad proporcjonalny wzrost dochodu na pracującego (rys. 4a).

Rys. 4a. Wpływ wyposażenia pracującego w ziemię na dochodowość pracy w gospodarstwach z chowem bydła mlecznego (TF45) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017                            

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-NRWOJ-NWAZ-SO2007-UE-NORM_20190327.xls. 

Ważniejsza od wyposażenia pracującego w ziemię okazała się liczba krów przypadająca na  pracującego, która wyjaśniała ponad 77% dochodowości pracy, a wzrostowi wielkości stada na osobę towarzyszył ponad proporcjonalny wzrost dochodu na pracującego (rys. 4b).

Rys. 4b. Wpływ wielkości stada krów na dochodowość pracy w gospodarstwach specjalizujących się w chowie bydła mlecznego (TF45) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017                           

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-NRWOJ-NWAZ-SO2007-UE-NORM_20190327.xls 

Przyjmuje się, że wydajność pracy powinna przekładać się na jej dochodowość – kto ma większą wydajność powinien więcej zarabiać. W badanym przypadku tak było. Wskaźnik wartości produkcji na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały blisko 90% dochodowości pracy. To bardzo silna zależność, która informuje, że droga do wzrostu dochodów wiedzie przez wzrost wydajności pracy. Z przeprowadzonych analiz wynika (rys. 1, 2a, 2b), że gospodarstwa mleczne o wysokiej wydajności pracy to gospodarstwa o dużej liczbie krów przypadających na pracującego, co wiąże się z koniecznością dysponowania odpowiednio dużą powierzchnią użytków rolnych i pozostałego majątku na pracującego. To wyjaśnia silne dążenie rolników z naszego regionu do powiększania obszaru gospodarstw i gotowość do płacenia najwyższych cen zakupu ziemi (rys. 5).

Rys. 5. Wpływ wydajności pracy na dochodowość pracy w gospodarstwach specjalizujących się w chowie bydła mlecznego (TF45) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017     

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-NRWOJ-NWAZ-SO2007-UE-NORM_20190327.xls

Dodatnia wartość inwestycji netto, a zatem powiększanie potencjału i rozwój były możliwe w gospodarstwach utrzymujących powyżej 15 krów na pracującego. Jednak w latach załamania dochodów (2014–2016) nawet gospodarstwa utrzymujące 30 krów na pracującego nie odtwarzały potencjału wytwórczego. Należy przypuszczać, że wielkość stada krów zapewniająca odpowiedni dochód i rozwój gospodarstwa mlecznego ustawicznie rośnie (rys. 6).

Rys. 6. Wielkość stada krów (słupki) a inwestycje netto (linie) w reprezentowanych klasach wielkości ekonomicznej (ES) gospodarstw specjalizujących się w chowie bydła mlecznego (TF45) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017     

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-NRWOJ-NWAZ-SO2007-UE-NORM_20190327.xls

Podsumowanie

O wydajności i dochodowości gospodarstw specjalizujących się w chowie bydła mlecznego w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017 decydowała relacja ziemia/praca. Równie duże znaczenie miała relacja majątek/praca. Dzięki zwiększaniu wyposażenia pracującego w ziemię i majątek powstają warunki do efektywnego powiększania liczby krów obsługiwanych przez osobę pełnozatrudnioną. To właśnie wielkość stada krów przypadająca na pracującego najlepiej objaśniała wydajność i dochodowość pracy w chowie bydła mlecznego.

Pracujący w gospodarstwach mlecznych są w stosunku do gospodarstw polowych gorzej wyposażeni w ziemię i majątek. Zwiększanie wydajności i dochodowości pracy w tych gospodarstwach wymaga zwiększania liczby krów przypadających na pracującego, co wiąże się z koniecznością dysponowania odpowiednio dużą powierzchnią użytków rolnych i pozostałego majątku na pracującego.

Dodatnia wartość inwestycji netto, a zatem powiększanie potencjału i rozwój był możliwy w gospodarstwach utrzymujących powyżej 15 krów na pracującego. Jednak w latach załamania dochodów (2014–2016) nawet gospodarstwa utrzymujące 30 krów na pracującego nie odtwarzały potencjału wytwórczego. Należy przypuszczać, że wielkość stada krów zapewniająca odpowiedni dochód i rozwój gospodarstwa mlecznego ustawicznie rośnie.

A produkcja mleka jest wyjątkowo uciążliwa, gdyż każdego dnia (w świątek, piątek i niedzielę) rano i wieczorem trzeba oporządzić stado. Lawinowo narasta też zapotrzebowanie na wiedzę i umiejętności z zakresu produkcji i konserwacji pasz, żywienia i rozrodu, obsługi maszyn i urządzeń oraz zarządzania. Narastającym wyzwaniem jest umiejętne finansowanie inwestycji i rozwoju przy kontrolowaniu płynności płatniczej.  Praca hodowców bydła zasługuje na najwyższy szacunek. Życzmy im zrozumienia, życzliwości i wsparcia oraz aby ludzkim głosem zwracały się do nich nie tylko krowy w wigilijny wieczór.

dr inż. Tadeusz Sobczyński
Główny specjalista ds. ekonomiki
Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego 

Styczeń 2020